आधीच अडचणीत असलेला माणूस, विशेषतः हळव्या मनाचा किंवा दुःखाने ग्रासलेला, अनेकदा फसवला जातो. ही एक दुर्दैवी वस्तुस्थिती आहे. त्यामागे केवळ फसवणूक करणाऱ्यांची चलाखीच नाही, तर त्या व्यक्तीच्या मानसिक व भावनिक अवस्थेची अडचणही असते. का आणि कसे फसवले जाते अशा लोकांना? त्यामागे असलेली मानसशास्त्रीय आणि सामाजिक कारणं समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
दुःखाची खोल भीती
दुःखी माणूस आपल्या वेदनांपासून सुटका शोधत असतो. संकटातून बाहेर पडण्याचा तो आटोकाट प्रयत्न करत असतो. या प्रक्रियेत त्याचा विवेक कधी ढळतो, तर कधी तो आशेच्या पोकळ वचनांवर विश्वास ठेवतो. संकटे गळ्याशी येऊन पोहोचलेल्या माणसाला अनेकदा “हेच माझं उत्तर असावं” असं वाटून तो कोणत्याही उपायाला तयार होतो. फसवणूक करणारे लोक नेमकी हीच कमजोर वेळ ओळखतात आणि त्याचा फायदा घेतात.
हळव्या मनाचा भ्रम
हळव्या मनाचे लोक सहज विश्वास ठेवणारे असतात. त्यांना इतरांवर शंका घ्यायची सवय नसते. फसवणूक करणारे त्यांना सहानुभूती दाखवून गोंधळवून टाकतात. “तुमच्या साठीच आहे,” किंवा “तुमचं चांगलं व्हावं हीच आमची इच्छा,” अशा शब्दांनी हे लोक प्रभावित होतात. यामुळे ते सहज फसवले जातात.
फसवणुकीची विविध रूपं
फसवणूक अनेक प्रकारे केली जाते. आर्थिक फसवणूक करणारे लोक कर्जमुक्ती, गुंतवणुकीच्या पोकळ संधी देतात. भावनिक फसवणूक करणारे सहानुभूतीचा खोटा खेळ खेळतात. काहीवेळा अंधश्रद्धा पसरवणारे बाबागिरी करून “तुमच्या दुःखाचं निरसन करू” असं सांगतात. या सगळ्या फसवणुकीमागे एकच सूत्र आहे—माणसाच्या कमजोरीचा गैरफायदा घेणं.
मानसिक स्थितीचा फायदा
दुःखाने ग्रासलेली व्यक्ती स्वतःच्या निर्णयक्षमतेवर विश्वास ठेवत नाही. अशावेळी, जोपर्यंत ती व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या सावरत नाही, तोपर्यंत तिला योग्य मार्ग दाखवण्याची गरज असते. मात्र, फसवणूक करणारे लोक या मानसिक अवस्थेचा फायदा घेतात आणि त्या व्यक्तीला आणखीन अडचणीत टाकतात.
यावर उपाय काय?
1) जागरूकता वाढवा – दुःखात असलेल्या माणसांनी कोणत्याही मोठ्या निर्णयाआधी विचारविनिमय करणं आवश्यक आहे.
2) विश्वासार्ह मार्गदर्शन घ्या – आपल्या परिस्थितीवर मार्ग काढण्यासाठी विश्वसनीय व्यक्ती किंवा संस्थेचा सल्ला घ्या.
3) सहानुभूती पण सावधगिरी – दुसऱ्यांवर विश्वास ठेवा, पण डोळसपणे. कोणतेही वचन तपासून घ्या.
4) समाजाचा आधार द्या – दुःखाने ग्रासलेल्या व्यक्तींना योग्य आधार देणं हे आपलं सामाजिक कर्तव्य आहे. त्यांना त्यांच्या दुःखातून बाहेर येण्यासाठी मानसिक आधार हवा.
शेवटी…
“बुडत्याचा पाय खोलात” ही केवळ म्हण नाही, तर एक कटू सत्य आहे. मात्र, हळव्या मनाच्या, दुःखी लोकांना समजून घेणं, त्यांना योग्य मार्गदर्शन देणं, आणि त्यांना योग्य निर्णय घेण्यासाठी मदत करणं ही आपली जबाबदारी आहे. अशा व्यक्तींनीही आपल्या भावनांना थोडा वेळ बाजूला ठेवून सावधगिरी बाळगायला हवी. दुःखातून बाहेर पडण्यासाठी योग्य सहकार्य मिळालं, तर जगण्याचा आत्मविश्वास नक्कीच परत मिळतो.
