सध्या अतिक्रमणे काढण्याची मोहीम जोमात सुरू आहे. अनधिकृत बांधकामे, रस्त्यावर वाढलेल्या झोपड्या, दुकानांचे फूटपाथवर आलेले शेड्स—सारं काही हटवण्याचा प्रशासनाचा प्रयत्न दिसतो. दुसऱ्याच्या जागेवर बळजबरीने कब्जा करून आपला हक्क प्रस्थापित करण्याला अतिक्रमण म्हणतात. पण ही संकल्पना फक्त भौगोलिक मर्यादांमध्येच सीमित आहे का?
स्वतःचा विस्तार करण्यासाठी दुसऱ्याची जागा बळकावणे, मग ती शारीरिक, मानसिक, व्यावसायिक किंवा सामाजिक असो, हेही अतिक्रमणच आहे.
वेळेचे अतिक्रमण म्हणजे विनाकारण दुसऱ्याचा वेळ घेत राहणे, गरज नसताना चर्चा लांबवणे, किंवा इतरांच्या व्यक्तिगत वेळेचा दुरुपयोग करणे. नात्यांवरील अतिक्रमण म्हणजे कुणाच्या वैयक्तिक आयुष्यात अतीशय हस्तक्षेप करणे, त्यांच्या निर्णयस्वातंत्र्यावर गदा आणणे, त्यांना गृहित धरणे. व्यावसायिक अतिक्रमण म्हणजे स्पर्धेत चुकीच्या मार्गाने पुढे जाण्यासाठी इतरांची संधी हिसकावणे, आपल्या फायद्यासाठी इतरांना डावलणे किंवा त्यांच्या कल्पनांची चोरी करणे. सामाजिक अतिक्रमण म्हणजे एखाद्या गटाची जागा, ओळख, संस्कृती, अधिकार हे नाकारून स्वतःची मक्तेदारी निर्माण करणे.
कुठल्याही प्रकारचे अतिक्रमण चिरकाल टिकत नाही. जमिनीवरील अतिक्रमण सरकारी बुलडोझरने हटवले जाते, तसेच अन्य स्तरांवरील अतिक्रमणही कधी ना कधी मोडीत निघते. जेव्हा लोकांना त्यांचे हक्क कळतात, तेव्हा ते संघर्ष करतात आणि मग अतिक्रमण करणाऱ्या व्यक्तीला माघार घ्यावी लागते.
आपण कोणाच्या हक्कांवर अतिक्रमण तर करत नाही ना? आपले निर्णय, वागणूक आणि कृती दुसऱ्याला अव्याहतपणे गृहित धरत नाहीत ना? आज नाही तर उद्या, कुठल्यातरी पातळीवर हे अतिक्रमण दूर होणारच आहे. म्हणूनच, योग्य मार्ग निवडून प्रामाणिकपणे वाढण्याचा प्रयत्न करावा—दुसऱ्याच्या जागेवर नव्हे, तर स्वतःच्या कर्तृत्वाच्या जोरावर.
