बाओबाब (Adansonia) हा अफ्रिकेतील एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि दीर्घायुषी वृक्ष आहे. याला “जीवनाचा वृक्ष” असेही म्हटले जाते, कारण तो हजारो वर्षे जगतो आणि कठीण हवामानातही तग धरून राहतो.
बाओबाब वृक्षाची वैशिष्ट्ये
वैज्ञानिक नाव – Adansonia (याच्या नऊ प्रजाती आहेत)
कुळ – माल्व्हेसी (Malvaceae)
आयुर्मान – 1000 ते 5000 वर्षांपर्यंत
ऊंची – 5 ते 30 मीटर
घेर – 10 ते 14 मीटर (काही झाडांचे खोड तब्बल 25 मीटरपर्यंत जाड असते)
पाने – लहान, हंगामी (हिवाळ्यात गळून पडतात)
फुले – पांढऱ्या किंवा पिवळसर रंगाच्या, मोठ्या आणि सुगंधी
फळे – कठीण कवच असलेली, लांबट आणि पोषणमूल्यांनी समृद्ध
बाओबाबचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप
बाओबाब झाडाचे खोड जाडसर आणि फुगवट्यासारखे असते, त्यामुळे ते खूप पाणी साठवू शकते. उन्हाळ्यात याची पाने गळून पडतात, ज्यामुळे पाण्याची बचत होते. झाडाचे खोड आतून पोकळ असल्याने काही झाडांमध्ये नैसर्गिक गुहा तयार होतात, ज्या प्राचीन काळी लोक निवाऱ्यासाठी वापरत असत.
औषधी व पोषणमूल्ये
बाओबाब वृक्षाच्या प्रत्येक भागाला औषधी महत्त्व आहे:
1) फळे – “सुपरफूड” म्हणून प्रसिद्ध, कारण त्यामध्ये जीवनसत्त्वे (विशेषतः व्हिटॅमिन C) मुबलक असतात.
2) बिया – तेल मिळवण्यासाठी वापरल्या जातात; हृदयासाठी उपयुक्त.
3) साल – जखमा बऱ्या करण्यासाठी आणि दोरखंड व कापड बनवण्यासाठी वापरली जाते.
4) पाने – भाजीप्रमाणे खाल्ली जातात आणि त्यामध्ये लोह (Iron) भरपूर असते.
बाओबाबचा पर्यावरणीय महत्त्व
हे झाड जमिनीत ओलावा टिकवून ठेवते आणि दुष्काळी भागातही वाढते.
अनेक प्राणी याच्या सावलीचा उपयोग करतात, तर हत्ती याचे खोड कुरतडतात.
मधमाश्या बाओबाबच्या फुलांमधून मध तयार करतात.
काही ठिकाणी बाओबाबच्या आत नैसर्गिक गुहा तयार होऊन त्या चर्च, दुकान किंवा पब म्हणून वापरण्यात आल्या आहेत!
